Richard Feynman — amerykański fizyk teoretyk, jeden z najwybitniejszych umysłów XX wieku — miał w sobie coś, czego bardzo często brakuje ludziom przekonanym o własnej mądrości. Miał odwagę nie wiedzieć.
Nie udawał, że Wszechświat jest prosty. Nie sprowadzał rzeczywistości do kilku wygodnych haseł. Przeciwnie — zachwycał się tym, że świat jest dziwny, nieoczywisty, wymykający się zdrowemu rozsądkowi. Mawiał, że znacznie ciekawiej jest żyć, nie znając odpowiedzi, niż znać odpowiedzi, które mogą być błędne.
To zdanie mogłoby być mottem nie tylko nauki, ale również rozwoju człowieka. Bo prawdziwy rozwój nie zaczyna się od pewności. Zaczyna się od pęknięcia w pewności. Od momentu, w którym człowiek przestaje udawać, że wszystko rozumie.
Feynman zajmował się między innymi elektrodynamiką kwantową, czyli próbą opisania tego, jak światło oddziałuje z materią. Brzmi to bardzo technicznie, ale pod spodem kryje się coś niemal filozoficznego. W świecie kwantowym cząstki nie zachowują się tak, jak podpowiada nam codzienne doświadczenie. Elektron nie idzie po prostu jedną drogą, jak człowiek do sklepu po bułki. W pewnym sensie „próbuje” wielu możliwości naraz.
Nie pytaj, jak elektron wie, co robić. On po prostu próbuje wszystkiego naraz.
Oczywiście to uproszczenie, ale piękne uproszczenie. Bo może człowiek też zbyt często chce wiedzieć za wcześnie. Chce mieć gotowy plan, zanim zrobi pierwszy krok. Chce znać wynik, zanim podejmie próbę. Chce mieć gwarancję, zanim zacznie żyć.
A przecież życie nie działa jak formularz urzędowy. Bardziej przypomina eksperyment. Czasem trzeba sprawdzić kilka dróg. Czasem trzeba się pomylić. Czasem trzeba wejść w ciemność tylko po to, żeby odkryć, że oczy powoli przyzwyczajają się do braku światła.
Feynman uczył także czegoś jeszcze: uczciwości wobec siebie. Najgorszym oszustwem nie jest bowiem oszukać innych. Najgorszym oszustwem jest oszukać samego siebie. Powiedzieć sobie: „wiem”, gdy tak naprawdę tylko powtarzam cudze zdania. Powiedzieć: „rozumiem”, gdy tak naprawdę boję się zapytać.
W tym sensie nauka spotyka się z duchowością, filozofią i psychologią. Wszystkie one, jeśli są prawdziwe, zaczynają się od pokory. Nie od triumfalnego „oto wiem”, lecz od cichego: „nie wiem, ale chcę się przyjrzeć”.
Może właśnie dlatego Feynman jest dla mnie ciekawy nie tylko jako fizyk, ale jako człowiek. Bo nie budował pomnika własnej nieomylności. Raczej zapraszał do zdumienia. Do świata, w którym niewiedza nie jest porażką, lecz początkiem przygody.
Elektrony nie stoją w miejscu. Gwiazdy również nie. Być może człowiek także nie został stworzony do bezruchu.
